Grensoverschrijdend gedrag vormt een hardnekkig probleem binnen organisaties. Het tast niet alleen het welzijn van individuele medewerkers aan, maar ondermijnt ook de veiligheid, het vertrouwen en de productiviteit van hele teams. Onderzoek van onder meer TNO en het CBS laat al jaren zien dat een aanzienlijk deel van de Nederlandse beroepsbevolking te maken krijgt met grensoverschrijdend gedrag. Het is dan ook geen incidenteel probleem, maar een structureel risico waar elke organisatie mee te maken kan krijgen op de werkvloer. Voor leidinggevenden is dit onderwerp om twee redenen essentieel. Ten eerste hebben zij een wettelijke en morele verantwoordelijkheid om te zorgen voor een psychosociaal veilige werkomgeving (in de Arbowet aangeduid als PSA). Ten tweede zijn leidinggevenden vaak de eerste schakel die signalen opvangt, gesprekken moet voeren en beslissingen moet nemen wanneer grensoverschrijdend gedrag zich voordoet. Daarom is het nuttig om als leidinggevende op de hoogte te zijn van wat er allemaal onder grensoverschrijdend gedrag valt.
Wat we verstaan onder grensoverschrijdend gedrag
Grensoverschrijdend gedrag is een parapluterm voor gedrag dat de fysieke, sociale of psychologische grenzen van een ander overschrijdt, zonder dat daarvoor toestemming is gegeven of zonder dat het gedrag proportioneel of gepast is binnen de context. Het gaat hierbij niet om het incidentele meningsverschil of de stevige feedback die bij een professionele omgeving hoort, maar om gedrag dat als vernederend, bedreigend, vijandig of kwetsend wordt ervaren. Belangrijk is dat de beleving van het slachtoffer een centrale rol speelt in de definitie. Wat de ene persoon als grappig of onschuldig ervaart, kan door een ander als kwetsend worden ervaren. Dit betekent niet dat elke subjectieve ervaring automatisch grensoverschrijdend gedrag is, maar wel dat leidinggevenden alert moeten zijn op signalen, ook wanneer de "dader" geen kwade bedoelingen had.
Vormen van grensoverschrijdend gedrag
Grensoverschrijdend gedrag kent vele verschijningsvormen. Ze verschillen in intensiteit, zichtbaarheid en context, maar hebben gemeen dat ze de veiligheid en waardigheid van de ander aantasten. Dit zijn de meest voorkomende soorten van grensoverschrijdend gedrag:
Verbale intimidatie: Dit betreft schelden, schreeuwen, vernederende opmerkingen, dreigementen of het systematisch kleineren van iemand in woord. Het kan zich voordoen in een uitbarsting (een leidinggevende die tegen een medewerker schreeuwt tijdens een vergadering), maar ook sluipenderwijs, in de vorm van sarcastische opmerkingen of subtiele denigrerende grappen die iemand keer op keer treffen.
Pesten (mobbing): Pesten op de werkvloer, ook wel mobbing genoemd, is systematisch en herhaaldelijk negatief gedrag gericht tegen één persoon, vaak vanuit een machtsongelijkheid. Voorbeelden zijn het structureel buitensluiten van iemand, roddelen, werk onthouden of juist overladen met onmogelijke taken, en het belachelijk maken van iemands functioneren. Kenmerkend is de herhaling over langere tijd en de onmacht van het slachtoffer om zich hiertegen te verweren. Omdat dit een complex probleem is gaan we hier straks verder op in.
Seksuele intimidatie en ongewenste intimiteiten: Dit omvat elke vorm van seksueel getinte aandacht die als ongewenst wordt ervaren: seksueel getinte opmerkingen, toespelingen, appjes, blikken, aanrakingen, tot en met aanranding. Seksuele intimidatie kan zich voordoen tussen collega's onderling, maar krijgt een extra dimensie wanneer er sprake is van een machtsverschil, zoals tussen leidinggevende en medewerker, waarbij impliciete of expliciete druk kan ontstaan ("meewerken" uit angst voor consequenties voor de baan of carrière).
Machtsmisbruik: Machtsmisbruik ontstaat wanneer een leidinggevende of iemand met formele of informele macht deze positie gebruikt om een ander onder druk te zetten, te manipuleren of te controleren op een manier die niet in verhouding staat tot de functionele noodzaak. Denk aan het dreigen met ontslag om iemand te disciplineren buiten de geldende procedures om, het geven van onmogelijke deadlines als straf, of het bewust achterhouden van informatie of kansen om iemand te schaden.
Discriminatie: Discriminatie is het ongelijk behandelen van mensen op basis van kenmerken zoals geslacht, leeftijd, afkomst, religie, seksuele geaardheid, arbeidsbeperking of burgerlijke staat. Dit kan zich uiten in werving en selectie, promotiekansen, salariëring, maar ook in dagelijkse interacties: denigrerende opmerkingen, stereotyperingen of het structureel over het hoofd zien van bepaalde groepen medewerkers.
Fysieke agressie en geweld: Dit betreft de meest zichtbare vorm van grensoverschrijdend gedrag: duwen, slaan, dreigen met geweld, of het bewust intimiderend gebruiken van fysieke aanwezigheid (bijvoorbeeld iemand in een hoek drijven tijdens een gesprek). Ook het beschadigen van eigendommen van een collega valt hieronder.
Digitale intimidatie en cyberpesten: Met de toename van digitale communicatie is een nieuwe categorie ontstaan: intimiderende of vernederende berichten via e-mail, chat, sociale media of interne communicatiekanalen. Denk aan het publiekelijk afkraken van iemands werk in een groepsapp, het verspreiden van roddels via digitale kanalen, of het bewust buitensluiten van iemand uit digitale werkgroepen.
Sociale uitsluiting: Een vaak onderschatte, maar zeer schadelijke vorm is het bewust buitensluiten van iemand: niet uitnodigen voor informele momenten, iemand negeren in vergaderingen, of doelbewust geen informatie delen die nodig is om het werk goed te kunnen doen. Dit tast het gevoel van erbij horen aan en kan net zo schadelijk zijn als openlijke agressie.
Microagressies: Microagressies zijn kleine, vaak onbedoelde uitingen die een onderliggende vooroordeel of denigrerende houding verraden. Ze lijken individueel onschuldig, maar de cumulatieve impact van herhaalde microagressies kan groot zijn. Voorbeelden zijn het steeds verkeerd uitspreken van iemands naam ondanks correctie, aannames over iemands capaciteiten op basis van afkomst of gender, of het consequent complimenteren van iemand met een niet-westerse achtergrond voor "goed Nederlands spreken".
Stalking en obsessief gedrag: In extremere gevallen kan grensoverschrijdend gedrag de vorm aannemen van stalking: het herhaaldelijk en ongewenst benaderen van iemand, ook buiten werktijd, via telefoon, sociale media of door iemand fysiek op te wachten. Dit gedrag kan zowel van collega's als van leidinggevenden komen en vereist directe interventie.
De gevolgen van grensoverschrijdend gedrag
De gevolgen van grensoverschrijdend gedrag strekken zich uit over meerdere niveaus. Voor het individu kunnen de gevolgen ernstig zijn: verhoogde stress, angst- en slaapklachten, verminderd zelfvertrouwen, burn-outklachten en in ernstige gevallen posttraumatische stressklachten. Slachtoffers rapporteren vaak een verminderd werkplezier, verminderde motivatie en soms langdurig ziekteverzuim. Voor het team leidt grensoverschrijdend gedrag tot een verminderd gevoel van psychologische veiligheid: medewerkers durven minder snel hun mening te geven, fouten te melden of risico's te nemen. Dit heeft direct effect op innovatie, samenwerking en teamprestaties. Voor de organisatie ten slotte zijn de gevolgen merkbaar in verhoogd verzuim en verloop, reputatieschade, mogelijke juridische aansprakelijkheid en verlies van talent. Organisaties die bekend staan om een onveilige cultuur hebben bovendien moeite om nieuw talent aan te trekken. Om deze redenen is het van groot belang om hier als leidinggevende alert op te zijn en correct te handelen wanneer er sprake is van grensoverschrijdend gedrag. Mentaworx behandeld het onderwerp grensoverschrijdend gedrag in de opleiding Psychologie voor leidinggevenden. Verder kan je in de opleiding Psychologische gespreksvoering voor leidinggevenden leren hoe je op een correcte manier in gesprek gaat bij (een vermoeden van) grensoverschrijdend gedrag.